La Narbonnaise dans les pas de Pline l'Ancien

[31] Narbonensis provincia appellatur pars Galliarum quae interno mari adluitur, Bracata antea dicta, amne Varo ab Italia discreta Alpiumque vel saluberrimis Romano imperio iugis, a reliqua vero Gallia latere septentrionali montibus Cebenna et Iuribus, agrorum cultu, virorum morumque dignatione, amplitudine opum nulli provinciarum postferenda breviterque Italia verius quam provincia. On appelle Province Narbonnaise, la partie des Gaules sur le littoral de la Mer Intérieure*. Autrefois nommée Bracata*, elle est séparée de l'Italie par le fleuve " Var " et par les hauteurs des Alpes, rempart naturel le plus sûr pour l'empire Romain. Mais au nord, elle est séparée du reste de la Gaule par les montagnes des Cévennes et du Jura ; la province Narbonnaise ne doit pas être considérée comme la dernière des provinces en raison de la qualité de ses cultures, de la respectabilité de ses habitants et de leurs traditions, et de l'abondance de ses ressources. Bref, la Narbonnaise ressemble plus à l'Italie qu'à une simple province.
[32] in ora regio Sordonum intusque Consuaranorum, flumina Tecum, Vernodurum, oppida Illiberis, magnae quondam urbis tenue vestigium, Ruscino Latinorum, flumen Ataz, e Pyrenaeo Rubrensem permeans lacum, Narbo Martius Decumanorum colonia XII p. mari distans, flumina Araris, Liria. oppida de cetero rara praeiacentibus stagnis: Sur le reste de la côte (...) les villes sont rares à cause de nombreux étangs dispersés* :
[33] Agatha quondam Massiliensium et regio Volcarum Tectosagum atque ubi Rhoda Rhodiorum fuit, unde dictus multo Galliarum fertilissimus Rhodanus amnis, ex Alpibus se rapiens per Lemannum lacum segnemque deferens Ararim nec minus se ipso torrentes Isaram et Druantiam. Libica appellantur duo eius ora modica, ex his alterum Hispaniense, alterum Metapinum, tertium idemque amplissimum Massalioticum. sunt auctores et Heracleam oppidum in ostio Rhodani fuisse. [parmi elles] il y a Agde fondée autrefois par les Marseillais (...)
[34] ultra fossae ex Rhodano, C. Mari opere et nomine insignes, stagnum Mastromela, oppidum Maritima Aviaticorum, superque Campi Lapidei, Herculis proeliorum memoria, regio Anatiliorum et intus Dexivatium Cavarumque; rursus a mari Tricorium et intus Tritollorum Vocontiorumque et Segovellaunorum, mox Allobrogum. at in ora Massilia Graecorum Phocaeensium foederata, promunturium Zao, Citharista portus, regio Camactulicorum, dein Suelteri supraque Verucini.  
[35] in ora autem Athenopolis Massiliensium, Forum Iuli Octavanorum colonia, quae Pacensis appellatur et Classica, amnes nomine Argenteus, regio Oxubiorum Ligaunorumque, dum Latinum Antipolis, regio Deciatium, amnis Varus, ex Alpium monte Caenia profusus.  
[36] In mediterraneo coloniae Arelate Sextanorum, Baeterrae Septimanorum, Arausio Secundanorum, in agro Cavarum Valentia, Vienna Allobrogum. oppida Latina Aquae Sextiae Salluviorum, Avennio Cavarum, Apta Iulia Vulgientium, Alebaece Reiorum Apollinarium, Alba Helvorum, Augusta Tricastinorum, Anatilia, Aerea, Bormani, Comani, Cabellio, Carcasum Volcarum Tectosagum, Cessero, Carantorate Meminorum, Caenicenses, Cambolectri qui Atlantici cognominantur, A l'intérieur des terres*, il y a d'une part des colonies, Arles de la sixième légion (...), Orange de la seconde légion (...), d'autre part des villes latines (...)
[37] Forum Voconi, Glanum Libii, Lutevani qui et Foroneronienses, Nemausum Arecomicorum, Piscinae, Ruteni, Samnagenses, Tolosani Tectosagum Aquitania contermini, Tasgoduni, Tarusconienses, Umbranici, Vocontiorum civitatis foederatae duo capita Vasio et Lucus Augusti, oppida vero ignobilia XVIIII, sicut XXIIII Nemausiensibus adtributa. adiecit formulae Galba Imperator ex Inalpinis Avanticos atque Bodionticos, quorum oppidum Dinia. Longitudinem provinciae Narbonensis CCCLXX p. Agrippa tradit, latitudinem CCXLVIII.
Glanum (...), Nîmes des Arécomiques (...), les deux capitales Vaison et Lucus Augusti de la cité fédérée des Voconces (...). Agrippa rapporte que la longueur de la province Narbonnaise est de 370 mille pas (soit 555km environ) et que sa largeur est de 248 mille pas (soit 372km environ)
C. PLINII SECVNDI OPERA
Naturalis Historia
Texte extrait de http://www.thelatinlibrary.com/pliny1.html

Traduction élaborée par les élèves

Nota bene : seuls les passages en gras du texte de Pline ont été traduits puisqu'eux seuls sont relatifs à l'itinéraire du voyage

Quelques mots de commentaires :

- Pline appelle "Mer Intérieure" la mer Méditerranée, car il est vrai qu'elle est enfermée dans le territoire de l'empire romain.
-" Bracata", signifie région habitée par les porteurs de braies, c'est à dire les gaulois.
- Pline ( 23-79 ap.J.C.) ne mentionne pas Ensérune car, au premier siècle après J.C., l'oppidum était déserté au profit de la colonie Narbonne.
- Pour désigner l'intérieur des terres, Pline écrit "in mediterraneo" !!!
- Pline l'Ancien a beaucoup de considération pour la province de la Narbonnaise puisqu'il la compare à l'Italie.